Humareldi í Vestmannaeyjum
AVS styrkti smáverkefni sem hafði það að markmiði að kanna hvort fýsilegt sé að hefja eldi á leturhumri (Nephrops norvegicus) í ljósi tækniframfara í eldi á Evrópuhumri (Homarus gammarus) í Noregi. Niðurstaða verkefnisins er í stuttu máli að ekki er talinn grundvöllur fyrir eldi á leturhumri, en öðru máli gegnir með Evrópuhumarinn.
Við framkvæmd verkefnisins var gerð úttekt á mismunandi eldisaðferðum á humri. Skoðaðar voru aðferðir sem notaðar eru við eldi á humarungviði, í hafbeit annarsvegar og eldi á markaðshumri hinsvegar. Gerð var úttekt á aðstöðunni í Vestmannaeyjum með hliðsjón af eldisrými, sjógæðum og varmaorku. Í janúar 2006 heimsótti verkefnahópurinn jafnframt eina fremstu humareldisstöð norðmanna og kynnti sér þær tækninýjungar sem þeir eru að innleiða.
Við úttekt á aðstæðum fyrir humareldi í Vestmannaeyjum varð ljóst að aðstæður í Eyjum henta vel fyrir humareldi. Fjölmörg hús með nægu rými eru í boði og einnig er laust byggingasvæði á Eiðinu sem virðist vera ákjósanlegur staður til að reisa humareldistanka. Gott aðgengi að ódýrri varmaorku er til staðar en það er ein meginforsendan fyrir arðbæru humareldi .
Markaðsgreining gefur til kynna að eldi á leturhumri í markaðsstærð er varla fýslegt. Mikið framboð er á leturhumri og talið er að veiðstofnar séu í góðu ástandi og jafnvel vannýttir. Veiðar á leturhumri eru mun stórtækari en á Evrópuhumri en árleg heildarveiði leturhumars er 55 til 60 þúsund tonn á móti um 5 þúsund tonnum á Evrópuhumrinum. Leturhumarafli íslendinga hefur verið á bilinu 1.200 til 1.500 tonn og er sá afli allur fenginn í troll þar sem a gildruveiðar hafa ekki verið teknar upp hér við land.
Töluverður markaður er í Evrópu fyrir lifandi leturhumar en enginn útflutningur frá Íslandi er á lifandi leturhumri. Gildruveiðar hafa verið taldar vera forsendur þess að hægt sé að flytja humarinn út lifandi. Nýlegar rannsóknir í Bretlandi benda hinsvegar til þess að með því að stytta togtímann og með sérstakri meðhöndlun aflans um borð í togveiðiskipunum séu togveiðar raunhæfur kostur til útflutnings á lifandi leturhumri. Sérlega gott verð fæst fyrir stóran lifandi leturhumar og með því að flytja hann út lifandi er hægt að auka verðmæti íslenska humaraflans verulega.
Markaður fyrir Evrópuhumar er hinsvegar engan veginn mettaður. Villtir stofnar eru í hættu, eftirspurn er mikil og talið er að hún eigi eftir að aukast. Stöðug eldisframleiðsla á góðum humri sem hægt er að afhenda reglulega getur einnig hækkað markaðsverðmæti verulega eða úr um 2.000-2.500 kr/kg í allt að 3.500 kr/kg .
Verkefnahópurinn kynnti sér þær tækniframfarir og nýjungar sem hafa orðið í humareldi á undanförnum árum. Hópurinn fór m.a. til Noregs í byrjun ársins og heimsótti tilraunaeldisstöðina Norwegian Lobster Farm á Kvitsöy en þeir hafa verið mjög framalega í eldi á Evrópuhumri og eru að reisa nýja eldisstöð á eyjunni.
Evrópuhumar
Eldisstöðin á Kvitsöy byggir á hátæknieldiskerfi þar sem mannshöndin kemur eins lítið og hægt er við sögu varðandi fóðrun, flokkun, hreinsun og eftirlit. Kerfið er sett upp í tönkum og er áætlað að í hverjum tanki megi ala um 10 tonn á ári af markaðshumri en slíkur humar er um 300 g. Aðferðin byggir á því að nota hólfakerfi sem fest er á færiband. Hólfin færast rólega frá botni tanksins og upp á yfirborðið þar sem humarinn er m.a. fóðraður og mynd tekin til þess að skoða ástand humarsins.
Hver tankur er um 10 m í þvermál og er hæglega hægt að fjölga tönkum og þannig auka framleiðslugetuna. Kerfið hefur nú þegar fengið einkaleyfi í 35 löndum og er í raun hægt að kaupa slíka humareldiseiningar.
Líffræði leturhumarsins og Evrópuhumarsins er mjög áþekk. Þau vandmál sem hafa helst staðið í vegi fyrir arðbæru eldi á Evrópuhumri er að miklu eða öllu leyti búið að leysa. Vandamál eins og árásargirni einstaklinga, erfileikar með að ná upp miklum þéttleika og fóðrun í einstaklingshólf er búið að leysa með þróun tæknilegra lausna sem byggja á tölvustýringum og sjálfvirkni. Þessar lausnir ætti að vera hægt að yfirfæra á leturhumar með litlum tilkostnaði. Fóðrun og vaxtarferla við mismunandi hitastig þarf síðan að skoða sérstaklega. Nauðsynlegt er að þróa fóður með tilliti til næringarefnainnihalds og litarefna til að hámarka árangur í eldi. Fjölmörgum sértækum spurningum varðandi leturhumar er enn ósvarað eins og t.d. vaxtarhraða í lokuðu rými, kjörhitastig mismunandi lirfustiga, fóðurnýtingu, litarhaft og gæði afurðarinnar. Þessum spurningum verður hinsvegar ekki svarað nema ráðist verði í viðmiklar tilraunir og rannsóknir á viðkomandi þáttum.
Þrátt fyrir að búið sé að leysa flest vandamál er varða eldi á Evrópuhumri og að öllum líkindum sé hægt að heimfæra tæknina yfir á leturhumar eru veiðar og markaðsaðstæður fyrir þessar tvær humartegundir mjög frábrugðnar. Eldi á Evrópuhumri er mjög spennandi kostur og við teljum að hann sé tegund sem mundi henta vel til eldis við íslenskar aðstæður. Hátt markaðsverð og spár um minnkandi veiði ýta enn frekar undir mat okkar á því að Evrópuhumar eigi eftir að verða mikilvæg eldistegund í Evrópu á komandi árum.
Mikið framboð á leturhumri og jafnvel vannýting stofna í Norður Atlantshafi (þó það eigi ekki við hér á landi) gerir það að verkum að eldi á leturhumri í markaðsstærð er ekki tímabært. Hinsvegar teljum við að á tiltölulega einfaldan hátt megi nýta þá eldistækni sem notuð er við Evrópuhumar til þess að ala upp leturhumar og þá ýmist fyrir hafbeit til þess að styrkja staðbundna stofna eða til tilrauna fyrir eldi í markaðsstærð og til þess að rannsaka líffræði tegundarinnar.
Tilraunaeldi humars
Nauðsynlegt er að leggja áherslu á rannsóknir tengdum humarveiðum og vinnslu og hefur AVS styrkt verkefni sem hefur það að markmiði að auka arðsemi humarveiða með því að skoða þá þætti sem hafa áhrif á nýtingu og gæði humars úr sjó sem og áhrif veiðafæra, strauma og sjávarróts á botngerð og búsvæði á humarslóð (sjá nánar).
Einnig hefur AVS styrkt verkefni sem hefur það að markmiði að geyma og flytja út lifandi leturhumar (sjá nánar).
Íslendingar eru þátttakendur í Evrópuverkefni “CrustaSea” þar sem um 30 milljónir kr. renna til íslenskra þátttakenda.
